Przekłady współczesności: Granice władzy: «Antygona» Sofoklesa i Hertmansa, Stowarzyszenie Tłumaczy Literatury

Punktem wyjściach do rozmowy w ramach kolejnego spotkania z cyklu Przekłady współczesności będą Antygona Sofoklesa w przekładzie Jacka Kaduczaka oraz Antygona w Molenbeek Stefana Hertmansa w przekładzie Jerzego Kocha.

Co stanowi o ponadczasowości przesłania antycznych tragedii? Jak można je interpretować w kontekście współczesnych społeczeństw i ich norm etycznych? Co sprawia, że współcześni twórcy tak chętnie sięgają po motywy klasyczne? Dlaczego tak istotne jest tworzenie nowych przekładów klasyki? Przed jakimi szczególnymi wyzwaniami stają tłumacze, pracując nad takimi treściami?

Antygona Sofoklesa to jedno z najważniejszych dzieł klasycznej tragedii greckiej o ponadczasowej wymowie. Jej istotą jest konflikt pomiędzy jednostką a władzą, prawem boskim a prawem ludzkim, lojalnością wobec rodziny a obowiązkiem wobec państwa. Złamanie zakazu Kreona, pochówek brata uznanego za złoczyńcę, definiuje losy Antygony i prowadzi do jej samobójczej śmierci, a jej historia stawia wyzwanie normom społecznym i moralnym. Premierę sztuki w nowym przekładzie Jacka Kaduczaka i nowatorskiej interpretacji reżyserskiej Błażeja Peszka zaplanowano w pierwszych dniach września 2025 roku na scenie Teatru im. Juliusza Osterwy w Gorzowie Wielkopolskim. 

Premiera Antygony w Molenbeek Stefana Hertmansa w przekładzie Jerzego Kocha i w reżyserii Anny Smolar odbyła się w kwietniu 2024 roku na deskach małej sceny Teatru Dramatycznego im. Gustawa Holoubka w Warszawie. Poprzedziły ją performatywne czytania na poznańskim festiwalu Malta (2018) oraz w warszawskim Nowym Teatrze (2019). Belgijski pisarz sięga w tej sztuce po klasyczny archetyp Antygony i osadza go we współczesnej scenerii Molenbeek, biednej dzielnicy Brukseli, zwanej „małym Marokiem”. Tytułową bohaterką jest Nouria, Belgijka arabskiego pochodzenia, uzdolniona studentka prawa, mierząca się z ukrytymi mechanizmami usankcjonowanej przepisami przemocy, która odmawia jednostce jej podstawowych praw. Nouria próbuje odebrać z kostnicy ciało swojego brata. Dla niej to członek rodziny, ukochany brat, osoba, z którą spędziła całe dzieciństwo – dla miejscowych władz to sprawca zamachu bombowego. Jak u Sofoklesa, bohaterka walczy o prawo do pochówku i do własnej żałoby.

Jacek Kaduczak – tłumacz i dramaturg teatralny. Członek Stowarzyszenia Tłumaczy Literatury. Przekłada teksty sceniczne i opracowuje polskie wersje filmów i programów dokumentalnych dla niemiecko-francuskiej stacji ARTE. Studiował filologię klasyczną i niemiecki jako język obcy we Wrocławiu i Bambergu. Tłumaczeniami teatralnymi zajmuje się od ponad 25 lat. Stypendysta Willi Decjusza i programu „Schritte” działającego pod auspicjami fundacji wydawnictwa Fischer. Czterokrotny uczestnik warsztatów dla tłumaczy teatralnych organizowanych przez niemiecki oddział Międzynarodowego Instytutu Teatralnego. Przełożył około stu dramatów z niemieckiego, angielskiego i starożytnej greki. W dorobku ma 75 premier i 15 publikacji książkowych.

Jerzy Koch – tłumacz, poeta, niderlandysta i germanista, profesor zwyczajny Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu oraz Uniwersytetu Stellenbosch w RPA, w latach 1985–2011 związany z Uniwersytetem Wrocławskim. Członek Stowarzyszenia Tłumaczy Literatury. Tłumaczył książki autorów i autorek holenderskich, flamandzkich, południowoafrykańskich i niemieckich oraz z literatury afrikaans. Za dorobek tłumaczeniowy otrzymał nagrodę im. Nijhoffa, a za propagowanie kultury niderlandzkiej w Polsce ANV-Visser-Neerlandiaprijs oraz nagrodę Ministerstwa Spraw Zagranicznych Królestwa Niderlandów i belgijski Order Oficerski Leopolda I. W 2022 roku nominowany do Nagrody Literackiej Gdynia za tłumaczenie powieści Niepokój przychodzi o zmierzchu (2021) Lucasa Rijnevelda. Nagrodę tę otrzymał w 2023 roku za przekład kolejnej powieści tegoż autora Mój mały zwierzaku. W połowie 2025 roku ukazał się przekład z afrikaans powieści Etienne’a Leroux Siedem dni u Silbersteinów, a jesienią 2025 roku opublikowane zostanie nowe tłumaczenie noblowskiej sagi Thomasa Manna Buddenbrookowie.

Małgorzata Słabicka-Turpeinen – germanistka i interkulturalistka, członkini Stowarzyszenia Tłumaczy Literatury, autorka kilkudziesięciu przekładów powstałych we współpracy z wydawnictwami w Polsce i w Niemczech. Od ponad dwudziestu pięciu lat tłumaczy eseje, beletrystykę, książki dla dzieci, jak również literaturę faktu poruszającą zagadnienia społeczno-historyczne i kulturowe. Regularnie współpracuje z licznymi instytucjami kulturalnymi, takimi jak Instytut Goethego, Muzeum Pana Tadeusza we Wrocławiu i Willa Decjusza w Krakowie, uczestnicząc, tłumacząc i moderując wydarzenia literackie oraz prowadząc warsztaty przekładowe.

Projekt Przekłady współczesności finansuje dzielnica Mokotów m.st. Warszawy.